Turner in Dordrecht

Turner in Dordrecht

Serene havens, uitgestrekte meren en woeste zeeën: Joseph Mallord William Turner (1775-1851) is de ultieme schilder van water. Hij schildert rivieren in de warme avondzon, maar ook de gevaren van de wilde zee. Voortdurend op zoek naar ‘het sublieme’ - de intense sensatie van schoonheid én dreiging. Dat hij zich laat inspireren door Dordrecht is dan ook niet gek, een stad waarbinnen water een grote rol speelt in identiteit, handel en geschiedenis. Turner laat zich inspireren door de Hollandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw. Hij bezoekt Nederland, en Dordrecht, meerdere keren: in 1817, 1825, 1833 en voor het laatst in 1835.

Wandel door Dordrecht en bekijk de stad door de ogen van Turner; vergelijk zijn schetsen met oude foto's en de stad anno nu. Op het kaartje staat de route in het blauw aangeduid. De stops van de wandeling zijn met groene bolletjes aangegeven, de start is bij het Dordrechts Museum. Met de pijltjes bovenaan de pagina kan je naar het volgende punt gaan. Bij elke stop biedt deze website achtergrondinformatie en schetsen van Turner, daarnaast vind je soms onderaan de pagina de mogelijkheid om de schetsen van Turner te vergelijken met een archieffoto uit die tijd. Met de slider kan je van links naar rechts bewegen en de afbeeldingen naast elkaar bekijken. De wandeling duurt 1,5 à 2 uur.

Schetsen van Turner

Turner had altijd en overal een schetsboek bij zich. Deze schetsen zijn niet gemakkelijk te ‘lezen’. Het zijn summiere tekeningen, waarin hij met enkele potloodlijnen de belangrijkste elementen van zijn onderwerp weergeeft. Vaak maakte Turner verschillende schetsen op één blad of tekende hij verder op de tegenoverliggende pagina. Geregeld draaide hij het boekje een kwartslag, om van staand naar liggend formaat over te gaan of vice versa. In zijn slecht leesbare handschrift plaatste hij er korte notities of hele opsommingen bij. Het oogt misschien rommelig, maar voor Turner waren het geheugensteuntjes die hij, terug in Londen, kon raadplegen bij het maken van schilderijen.

1 - Dordrechts Museum

Bezoek de tentoonstelling Water & Licht in het Dordrechts Museum en bewonder een selectie van de mooiste schilderijen en prenten van Turner uit de Paul Mellon Collection (Yale Center for British Art, VS) naast de Hollandse meesters waar Turner zoveel inspiratie uit haalde, zoals de Dordtse Aelbert Cuyp. Het Dordrechts Museum is een van de twee musea in Nederland met een schilderij van Turner in de collectie. Whalley Bridge and Abbey is sinds 2020 in langdurig bruikleen gegeven aan het museum en altijd te zien. Het schilderij is nu te bewonderen in de tentoonstelling.

Water & Licht is een tweeluik samen met hedendaagse kunstenaar Nicky Assmann (1980) die de thema's natuur, licht en het water in haar kinetische lichtinstallaties verwerkt.

Vanaf het museum loop je in circa 15 minuten naar de Grote Kerk.

Joseph Mallord William Turner
Whalley Bridge and Abbey
Eigen beheer: DM-020-1449

2 - Grote Kerk

De Grote Kerk is een kenmerkend punt in het stadsgezicht van Dordrecht. Vanaf de bankjes aan het Maartensgat kan je de kerktoren goed zien. Bij elk bezoek aan Dordrecht tekende Turner de Grote Kerk. In 1817 van veel verschillende kanten. Van veraf en dichtbij, vanaf het water of vanaf een kade. Schetsen uit latere jaren tonen de kerk alleen van grote afstand, gezien vanaf de boot. Met de waterbus aan de Hooikade kunt je eventueel oversteken naar Zwijndrecht. Daar tekende Turner de kerk vanaf het Zwijndrechtse veer.

Op een foto van Tollens van rond 1910 is het aanzicht op de Grote Kerk vanaf Zwijndrecht na bijna een eeuw nog vergelijkbaar. Je ziet links de Blauwpoort (afgesneden) en de Catrijnepoort rechts van de zeilboot (bij Turner links van een zeilboot).

Loop naar de Bomkade, dit duurt ongeveer 5 minuten.

D13157 CLXII 85a Gezicht op Dordrecht vanaf Zwijndrecht 1817 Dort Sketchbook

H.J. Tollens, Dordrecht vanaf het Zwijndrechtse veer, ca. 1910, Regionaal Archief Dordrecht

3 - Bomkade

Vanaf de Bomkade schetste Turner de toren van de Grote Kerk van dichterbij. De uurwerken pasten er niet meer op; die tekende hij apart op het tegenoverliggende blad. Over de sierlijke bekroning van de frontons boven de vier grote wijzerplaten noteerde hij ‘12 some-times seen’. Turner maakte meerdere snelle schetsjes van Dordrecht op één blad, met allerlei aantekeningen over de kleuren van het water en de lucht, en een kleine tekening van de lokale kledij.

Loop een stukje verder naar de Kalkhaven.

D13159 CLXII 86a Grote kerk vanaf de Bomkade 1817 Dort Sketchbook

D13160 CLXII 87 Gezicht op Dordrecht en detail Kerktoren met figuren Dort Sketchbook

4 - Kalkhaven

Tijdens zijn bezoek aan Dordrecht in 1817 maakte Turner meerdere schetsen van de Kalkhaven, met de bedrijvigheid langs de kade en drukte op het water. Zijn aandacht gaat vooral uit naar de schepen en hij maakt een gedetailleerde tekening van de spiegel van een Statenjacht in de haven. In het ‘Rotterdam Sketchbook’ uit 1835 is de Kalkhaven een van de weinige goed herkenbare plekken in Dordrecht. Het is veel losser getekend. Turner had een scherp oog voor details. Een summiere aanduiding was genoeg om het zich later in zijn atelier te kunnen herinneren.

Loop een kleine 10 minuten naar het Blauwpoortsplein.

Twee schetsen met de Kalkhaven te Dordrecht

D13014 CLXII 9a Kalkhaven met Statenjacht 1817 Dort Sketchbook

D32512 CCCXXI 36a Twee schetsen met de Kalkhaven te Dordrecht 1835 Rotterdam Sketchbook

Anoniem, Kalkhaven te Dordrecht, ca. 1885, Regionaal Archief Dordrecht

5 - Blauwpoortsplein

Tijdens Turners tweede bezoek aan Dordrecht maakte Turner deze snelle schets. Het toont van links naar rechts de Blauwpoort, de Engelenburgerbrug, de Catrijnepoort en de Grote Kerk. De plek herken je nu niet meer terug: de poort werd in 1910 afgebroken. Een foto rond 1900 laat de Blauwpoort zien vanaf de andere zijde (Nieuwe Haven), vlak voor de afbraak. Met de Engelenburgerbrug en de Grote Kerk links.

Loop door via de Nieuwe Haven door naar de Aardappelmarkt.

Blauwpoort vanaf de Nieuwe Haven met Engelenburgerbrug en Grote Kerk

D18957 CCXIV 60 Dordrecht vanaf de rivierzijde met links de Blauwpoort 1825 Holland Sketchbook/p>

Anoniem, Blauwpoort vanaf de Nieuwe Haven met Engelenburgerbrug en Grote Kerk, ca. 1900, Regionaal Archief Dordrecht

6 - Aardappelmarkt / Nieuwe Haven

Turner tekende de Grote Kerk van verschillende kanten en was ook geïnteresseerd in de bedrijvigheid op straat. Een uitgebreide tekening in het ‘Dort Sketchbook’ laat Dordtenaren zien met karren en paarden. De robuuste Grote Kerk als silhouet op de achtergrond.

Dat aanzicht zou later door talloze andere schilders en fotografen worden vastgelegd. De Lange IJzerenbrug, zoals te zien op de foto van Hollestelle en die ook nu nog steeds over het water gaat, is pas in 1855 ontworpen door stadsbouwmeester Itz. Turner tekende de houten voorganger van de ca. 40 meter lange brug.

Loop een stukje terug naar het Vlak.

D13165 CLXII 89a Grote Kerk vanaf Aardappelmarkt 1817 Dort Sketchbook

J.H. Hollestelle, Nieuwe Haven in de richting van de Lange IJzerenbrug en Grote Kerk, 1898, Regionaal Archief Dordrecht

7. Het Vlak en de Wolwevershaven

Vanaf de Kuipershaven schetste Turner in 1825 het Vlak. Johannes Rutten maakte een gedetailleerde tekening van het huis Chronos (Vadertje Tijd) op het Vlak, op de hoek van de Hoge Nieuwstraat. De gevel is te herkennen op de schets die Turner van grotere afstand maakte, een gezicht op de Wolwevershaven richting het Vlak en de Grote Kerk. Wandel voor dit aanzicht via de Wolwevershaven richting het Groothoofd.

Een paar pagina's verder in het schetsboek tekende Turner de Wolwevershaven nog een keer, vanaf het Groothoofd met het Vlak en de Grote Kerk in de verte. Op hetzelfde blad staat een schets van de koepel van de de Groothoofdspoort.

Loop een kleine 10 minuten verder naar de Groothoofdspoort.

Het Vlak met bedrijvigheid op de Kuipershaven

Albertus Brondgeest, Gezicht op Dordrecht

D18933 CCXIV 48 Het Vlak met bedrijvigheid op de Kuipershaven 1825 Holland Sketchbook

Anoniem, Huis Chronos (Vader Tijd), ca. 1960, Regionaal Archief Dordrecht

D18942 CCXIV 52a Wolwevershaven richting het Vlak met links de koepel van de Groothoofdspoort 1825 Holland Sketchbook

J. Rutten. Het Vlak met Huis Chronos (Vader Tijd), ca. 1850, Regionaal Archief Dordrecht

8 - Groothoofdspoort

Vanaf de rivierzijde van de Groothoofdspoort maakte Turner een gedetailleerde tekening van de iconische poort. Op hetzelfde blad tekende hij schepen op het water. Op een ander blad maakte Turner een ware studie van de gevelversiering van de Hollandse maagd met de stadswapens er omheen. Hij noteert zorgvuldig de namen van de steden op het blad. Turner sloeg geen stad over, maar tekende niet de Dordtse stedenmaagd.

Vanuit Rotterdam nam Turner het beurtschip De Zwaan dat aanmeerde bij het Groothoofd. In zijn schetsboekje uit 1817 maakte hij aantekeningen over de ‘Dordrecht Schuyt’. Het schip krijgt de hoofdrol in zijn schilderij de Dort Packet-Boat. Turner kende De Zwaan al: in 1815 zag hij een schilderij van Cuyp met het beurtschip zoals dat er in de zeventiende eeuw uitzag.

Groothoofdspoort vanaf de rivierzijde met schepen

De Dordtse Maagd met stadswapens op de Groothoofdspoort, rivierzijde

Dort or Dordrecht: The Dort packet-boat from Rotterdam becalmed

D18943 CCXIV 53 Groothoofdspoort vanaf de rivierzijde met schepen 1825 Holland Sketchbook

De Dordtse Maagd met stadswapens op de Groothoofdspoort, rivierzijde, ca. 1990, Regionaal Archief Dordrecht

Dort or Dordrecht: The Dort packet-boat from Rotterdam becalmed

9 - Merwekade

Vanaf het Groothoofd tekende Turner in 1817 het aanzicht richting de Merwekade met rechts het Bolwerk en de boten op het water. Andersom tekende hij in 1825 vanaf de Merwekade boten aan de kade en de gebouwen aan het Groothoofd. Hij noteert daarbij ‘Logement Wijn Bier’ en ‘Hotel Bellevue’. Het huidige gebouw van Bellevue werd in 1840 gebouwd.

Aan de Merwekade ligt het straatje “Melkpoortje”, loop hier naartoe.

foto Dordrecht, Regionaal Archief Dordrecht

D13169 CLXII 92 Merwekade vanaf het Groothoofd 1817 Dort Sketchbook

Regionaal Archief Dordrecht

D18949 CCXIV 56 Het Groothoofd vanaf de Merwekade 1825 Holland Sketchbook

10 - Melkpoortje

In 1825 gaf Turner het Melkpoortje weer, links op een blad met zeilschepen en gevels van huizen, waarschijnlijk langs de Merwekade. Acht jaar na het bezoek van Turner werd het poortje uit 1615 gesloopt. Johannes Boshamer had er kort daarvoor nog een aquarel van gemaakt. Tegenwoordig herinnert alleen de straatnaam nog aan het oude poortje.

Loop naar het Otto Dickeplein, hier stond vroeger de Riedijkspoort.

D18953 CCXIV 58 Melkpoortje en gebouwen en schepen langs de Merwekade 1825 Holland Sketchbook

J. Boshamer, Het Melkpoortje uit 1615, ca. 1833 Regionaal Archief Dordrecht

11 - Riedijkspoort

In een schets van de Riedijkspoort uit 1817 gaf Turner de bomen aan met snelle, dunne lijntjes. Turner schetste de Rietdijkspoort opnieuw in 1825, vanaf het water. Op dit blad en ernaast staan schetsjes van de ruïne van het Huis te Merwede. In het midden van het blad is een horizon met precies onder de poort de ruïne, omgekeerd.

In 1833 werd de Riedijkspoort afgebroken. Dordtenaren worden schapenkoppen genoemd naar aanleiding van een verhaal bij deze poort. Het schijnt dat een man ooit geprobeerd heeft de stad binnen te komen verkleed als schaap, om belasting te ontduiken.

Zo’n drie km buiten de historische binnenstad ligt aan de rivier de Beneden Merwede de ruïne van het Huis te Merwede. Deze valt buiten de wandeling, maar kan op een ander moment bezocht worden. Loop terug naar de Boombrug.

D13168 CLXII 91 Rietdijkspoort 1817 Dort Sketchbook

551_35367 Riedijkspoort, omstreeks 1815 - Regionaal Archief Dordrecht

12 - Ruïne Huis te Merwede

Met de boot kwam Turner via de Merwede langs de ruïne van het Huis te Merwede. Hij schetste er koeien en noteerde ‘Cuyp’ op het blad. Waarschijnlijk herkende hij de ruïne van Cuyps indrukwekkende wintergezicht dat hij bij de Duke of Bridgewater zag. De ruïne is sinds de tijd van Cuyp niet veranderd. Alleen stond hij in de zeventiende eeuw nog grotendeels in het water.

In 1835 kwam Turner opnieuw langs de ruïne. Op de terugweg uit Praag greep hij een schetsboekje van die reis uit zijn jaszak en tekende op lege plekken het Huis te Merwede vanuit het noordoosten.

D18958 CCXIV 60a Vier aanzichten vanaf de Merwede met de ruine en Cyp en Cows 1825 Holland Sketchbook

D30765 CCCIV 71 \ Schetsen van de ruïne van Huis te Merwede en de Grote Kerk bij schets van de Kathedraal van Praag 1835 Nurenberg, Frankfurt and Rhine Sketchbook

13 - Boombrug richting Wijnhaven

Turner schetste vanaf de Boombrug richting Nieuwbrug. Het torentje van de Bonifatiuskerk is rechts goed te herkennen, evenals de bogen van de Nieuwbrug. Vanaf de Wijnhaven tekende Turner de Boombrug met de stadzijde van de Groothoofdspoort. Voor de poort was het ‘Gat van de Marktschuit’ waar de pakketboot De Zwaan lag. In de hoek linksonder op het blad nog een snelle schets van het torentje van de Bonifatiuskerk in de Wijnstraat.

Wijnhaven vanaf de Boombrug richting Nieuwbrug met rechts de Mattenkade

Wijnhaven richting Groothoofdspoort en Boombrug

D18947 CCXIV 55 Wijnhaven richting Nieuwbrug 1825 Holland Sketchbook

Römmler en Jonas, Wijnhaven vanaf de Boombrug richting Nieuwbrug met rechts de Mattenkade, ca. 1895, Regionaal Archief Dordrecht

D18952CCXIV 57a Wijnhaven richting Groothoofdspoort en Boombrug 1825 Holland Sketchbook

14 - Nieuwbrug

Als het beurtschip bij het Groothoofd ligt, tekent Turner de Wijnhaven vanaf de Boombrug richting Nieuwbrug, waar het huis van Cuyp dan nog staat. Het huis – Huis Samson – werd in 1849 afgebroken om de toegang tot de Nieuwbrug te vergroten.

Turner is na 1835 waarschijnlijk niet meer in Dordrecht geweest, maar Cuyp bleef altijd in zijn gedachten. Ook in schetsboeken van andere Europese reizen refereert hij aan Cuyp, of ‘Cyp’. Turner bewondert Cuyp niet alleen, hij gaat in zijn schilderijen ook de competitie met de Dordtse schilder aan. De biograaf Walter Thornbury vertelt hoe Turner zelf overtuigd was van wie er beter was: ‘He knew as certainly as if an angel had told him, that he had outshone Cuyp.’

Loop naar de Boterbeurs.

DCLXII 90a Wijnhaven richting Nieuwbrug vanaf Boombrug 1817 Dort Sketchbook D13167

15 - Boterbeurs

Zeven jaar na Turners laatste bezoek aan de stad werd het Dordrechts Museum opgericht, in 1842. In de Boterbeurs aan de Wijnstraat, vlakbij de plek waar Cuyp ooit woonde. Buitenlandse kunstenaars die aan het einde van de 19de eeuw naar Dordrecht kwamen, bezochten het museum en tekenden in het gastenboek. Het eerste schilderij in de collectie was het Gezicht aan de Rijn van de Dordtse schilder Willem de Klerk, een tijdgenoot van Turner. Net als Turner, reisde De Klerk langs de Rijn in Duitsland. Turners bezoeken aan Dordrecht waren vaak onderdeel van zo’n Rijnreis.

Rond 1900 is de kunstcollectie van het museum zo gegroeid dat een groter gebouw nodig is. In 1904 verhuist het Dordrechts Museum naar het huidige gebouw.

Loop vanaf de Boterbeurs terug naar de Museumstraat.

DFoto Regionaal Archief Dordrecht Dordrechts Museum in gebouw de Boterbeurs aan de Wijnstraat. 1898

Willem de Klerk Gezicht aan de Rijn Olieverf op paneel Dordrechts Museum, schenking 1843 DM/843/54